คำว่า "บริบท" มีความหมายถึงสภาพแวดล้อมที่สัมพันธ์/เป็นเงื่อนไข/ก่อให้เกิดอุบัติการณ์หนึ่งๆ ขึ้นมา เราเชื่อว่าไม่มีอุบัติการณ์ใดเกิดขึ้นจากสุญญากาศ ได้ และเราไม่เชื่อว่าอุบัติการณ์หนึ่งๆ เกิดขึ้นได้จากเจตจำนงของคนเพียงอย่างเดียว ดังนั้น การทำความเข้าใจเรื่องราวหรืออุบัติการณ์หนึ่งๆ จึงต้องทำความเข้าใจสภาพแวดล้อมในสถานะต่างๆ เพื่อที่จะได้เข้าใจอุบัติการณ์นั้นๆ ได้แจ่มชัดขึ้น เพราะการทำความเข้าใจ "บริบท" จะทำให้เรามองเห็นความเปลี่ยนแปลงที่สลับซับซ้อนของอุบัติการณ์หนึ่งๆ ได้
 

"การดำเนินคดีกับเด็กนักเรียนและนักศึกษากลุ่มนี้ เป็นการบ้าจี้หรือเป็นการกระทำของเจ้าหน้าที่ ที่พยายามที่จะยัดเยียดความผิดให้กับเด็ก เพื่อที่จะสร้างผลงาน โดยไม่คำนึงถึงหลักมนุษยธรรม" และบทความนี้ ได้รับการเผยแพร่อย่างกว้างขวาง ทั้งในหนังสือพิมพ์ฉบับอื่นๆ และทางอินเทอร์เน็ต ซึ่งทำให้ผมมองโลกอย่างคนธรรมดาว่าคงจะมีผู้มีอำนาจที่ตระหนักถึงความไม่ถูกต้องนี้ และสั่งลงมาว่าอย่าไปทำอะไรเด็กอีก
 

แนวโน้มของปัญหาความขัดแย้งในสังคมไทยด้านหนึ่งที่เห็นได้ชัดในปัจจุบัน ก็คือ ไม่ว่าใครกลุ่มไหนจะเคลื่อนไหวไปในทิศทางใด หรือเสนออะไรออกมา ก็จะถูกอีกขั้วหนึ่งโจมตีทันที เพราะฝ่ายหนึ่งกำลังเคลื่อนไหวเพื่อรักษาอำนาจของตนมิให้ถูก “กระจาย” ออกไป หรือไม่ให้ถูกบั่นทอนลงไป โดยเชื่อว่าตนฉลาดกว่า มีความรู้มากกว่า และมีความชอบธรรมที่จะมีอำนาจและได้รับผลประโยชน์ต่างๆ มากกว่าคนอื่น ในขณะที่อีกฝ่ายหนึ่งกำลังพยายามเพิ่มพูนอำนาจของตนเองทั้งในทางการเมือง เศรษฐกิจ และ วัฒนธรรม โดยเห็นว่าตนก็เป็นมนุษย์เช่นเดียวกับคนอื่นๆ และเป็นเจ้าของชาติเท่าเทียมกับคนอื่นๆ 

ผมขออนุญาตเขียนเรื่องค่อนข้างจะเป็นส่วนตัวสักครั้งหนึ่งนะครับ เพื่อเป็นการไว้อาลัยและระลึกถึงอาจารย์สมเกียรติ ตั้งนโม  ซึ่งเสียชีวิตไปเมื่อเช้ามืดของวันที่ 6 กรกฎาคม 2553 ด้วยโรคมะเร็ง อาจารย์สมเกียรติ เคยเป็นอดีตอธิการบดีมหาวิทยาลัยเที่ยงคืน ก่อนเสียชีวิตดำรงตำแหน่งเป็นคณบดีคณะวิจิตรศิลป์ 
 

เราทุกคนรับรู้อยู่ว่าสังคมไทยมีความเหลื่อมล้ำกันมานานมากแล้ว คงต้องกล่าวด้วยว่าในอดีตมีงานวิจัยจำนวนมากที่ศึกษาถึงการกระจุกตัวของรายได้ที่แตกต่างกัน ระหว่างคนยี่สิบเปอร์เซ็นต์ส่วนบนกับยี่สิบเปอร์เซ็นต์ส่วนล่าง และโดยมากแล้วสังคมไทยก็จะ "ฮือฮา" กันช่วงแรกๆ ที่มีงานวิจัยในแต่ละปีแสดงผลความเหลื่อมล้ำนี้ หลังจากนั้นไม่นานก็ลืมกันไป

สิ่งที่อาจารย์ ดร.เจษฎา เด่นดวงบริพันธ์ ได้ทำลงไป ไม่เพียงแต่จะช่วยเหลือพี่น้องทหารตำรวจข้าราชการในสามจังหวัดภาคใต้ ได้ลดความเสี่ยงลงไปแล้ว ยังถือได้ว่าเป็นการพิทักษ์ความรู้ทางวิชาการอย่างเป็นสำคัญอีกด้วย ความรู้ที่อาจารย์ได้พิสูจน์เครื่องมือลวงโลกนั้น เป็นความรู้พื้นฐานที่อาจารย์ได้เคยอธิบายไว้ว่า "หลายคนหลายองค์กรถามผม แต่เรื่องนี้ไม่จำเป็นต้องใช้ความรู้สูงมาก แค่ความรู้ ม.ต้นก็เข้าใจได้ จะเป็นอาจารย์จากคณะวิศวกรรมศาสตร์ หรือคณะแพทยศาสตร์ ถ้าฟังหลักการทำงานของเครื่องก็รู้ว่าทำงานไม่ได้"

เมื่อตอนต้นปีนี้ ผมได้รับคำเตือนจากนักศึกษา ว่า อย่ารับโทรศัพท์จากหมายเลขแปลกๆ ชุดหนึ่ง เพราะว่าหากรับแล้วจะตายได้ ตอนแรกผมรู้สึกแปลกใจ จึงได้ซักถามเขาต่อว่าในความคิดของพวกเขานั้น นักศึกษาในมหาวิทยาลัยเชื่อเรื่องนี้สักกี่เปอร์เซ็นต์ คำตอบทำให้ผมตกใจแทนความแปลกใจ เพราะพวกเขาเน้นกันว่าน่าจะเกินร้อยละเจ็ดสิบ ที่ "ไม่เชื่อแต่อย่าลบหลู่" ซึ่งในความเห็นผมแล้ว การกล่าวว่า "ไม่เชื่อแต่อย่าลบหลู่" นั้น ก็คือ การเชื่อไปแล้วมากกว่าครึ่ง เพียงแต่ไม่กล้าที่จะแสดงตนว่าเชื่อเท่านั้นเอง

ความพยายามของรัฐบาลที่ รณรงค์ให้ปีนี้เป็นปีแห่งการอ่านหนังสือ เพราะพบว่าสถิติการอ่านหนังสือของคนไทยนั้นน้อยมาก อาจจะเป็นความพยายามที่ล้มเหลว หากไม่ได้สร้างความเข้าใจกันให้ชัดเจนก่อนว่าการอ่านนั้นสัมพันธ์กับเงื่อนไขอื่นๆ ในสังคมไทย

สังคมไทยเผชิญหน้ากับความไร้ประสิทธิภาพของการศึกษามานาน และได้พยายามที่จะสร้างการปฏิรูปการศึกษามาหลายครั้ง แต่ก็พบว่าความสามารถของผู้เรียนไม่ได้เพิ่มขึ้น มิหนำซ้ำกลับต่ำลงเรื่อยๆ อาทิเช่น ผู้ที่จบการศึกษาระดับมัธยมศึกษาตอนต้น มีความสามารถทางด้านเลข และภาษาน้อยลง ปัญหาของความไร้ประสิทธิภาพ ของการศึกษาผูกโยงเข้ากับความต้องการพัฒนาประเทศให้เป็นอุตสาหกรรมที่ใช้ ความรู้เข้มข้นแทนอุตสาหกรรมที่ใช้แรงงานเข้มข้นอย่างที่เป็นมา ที่สำคัญ ในปัจจุบันรัฐบาลกำลังคิดถึงการสร้างเศรษฐกิจเชิงสร้างสรรค์ ซึ่งล้วนแล้วแต่ต้องการการศึกษาที่เอื้ออำนวยให้คน "คิด" เป็นมากขึ้น

จากบทความที่ดีเยี่ยมของ ท่านศาสตราจารย์ ดร.ยศ สันตสมบัติ เรื่อง ลัทธิเสรีนิยมใหม่ ระบบประกันคุณภาพ และสุสานแห่งปัญญา ที่ลงติดต่อกันในหนังสือพิมพ์กรุงเทพธุรกิจนี้ ทำให้ผมมาคิดต่อในเรื่องเกี่ยวกับบทบาทในการสร้างความรู้ของสถาบันการศึกษา ที่เรียกกันว่า "มหาวิทยาลัย" เมื่อเร็วๆ นี้ รัฐบาลได้มอบเงินจำนวนมหาศาลให้แก่มหาวิทยาลัย เพื่อนำไป "วิจัย" หรือสร้างความรู้ใหม่ ในฐานะ "มหาวิทยาลัยวิจัย" โดยมีเป้าหมายที่จะทำให้มหาวิทยาลัยของไทยเข้าไปติดอันดับหนึ่งในห้าร้อย อันดับของมหาวิทยาลัยชั้นนำของโลก ภายใต้กรอบความคิดที่กำหนดจากรัฐบาลเช่นนี้ ได้ทำให้มหาวิทยาลัยทั้งหลายเริ่มเดินไปสู่กับดักทางปัญญาที่ลึกเกินกว่าจะ ก้าวข้ามพ้นได้

ปรากฏการณ์จำนวนมากและหลายประเภทที่เกิดขึ้นในสังคมไทยปัจจุบัน ได้ชี้ให้เห็นถึงความเปลี่ยนแปลงที่ลึกซึ้งกำลังเกิดขึ้นในสังคมไทย และกำลังเป็นจุดเปลี่ยนของสังคมไทยเลยทีเดียว ตัวอย่างที่ชัดเจน ได้แก่ การปาหินในสังคม กลุ่มวัยรุ่นกวนเมืองที่มีทุกเมือง การฆ่ากันตายเพราะขับรถปาดหน้ากัน การละเมิดและระรานบุคคลอื่นเกิดขึ้นเป็นประจำวัน รวมไปถึงการแก้ไขปัญหาความขัดแย้งด้วยการใช้ความรุนแรงได้ระบาดออกไปอย่างกว้างขวาง และในทุกมิติของสังคมไทย

กล่าวได้ว่าทศวรรษ 2530 เป็นทศวรรษของการศึกษา "วัฒนธรรมชุมชน" ในหลายลักษณะ หลายมิติ แต่อย่างไรก็ตาม แม้ว่าการขยายตัวของการศึกษา "วัฒนธรรมชุมชน" ในฐานะที่เป็น "มรดกของวัฒนธรรมแห่งชาติไทย" และเครื่องแสดงให้เห็นถึง "ความเป็นไทย" จะประสบความสำเร็จอย่างสูงในการผนวกรวมเอาพื้นที่ที่หลากหลายในสังคมไทยให้เข้ามาอยู่ร่วมกันภายใต้กรอบ "ความเป็นไทย"...

หากเราจะถือว่าประวัติศาสตร์เป็น "ความทรงจำร่วมกันของสังคม" ประวัติศาสตร์ก็ย่อมจะต้องเปิดพื้นที่ให้แก่คนทั้งหมดในสังคมได้ร่วมกันเป็น เจ้าของอดีตนั้นๆ (The past belong to us all) ถ้าประวัติศาสตร์ไม่เปิดพื้นที่ให้แก่คนกลุ่มต่างๆ ทุกกลุ่ม ก็ย่อมจะทำให้กลุ่มคนที่ถูกกีดกันออกจากประวัติศาสตร์หาทางสร้าง "ความทรงจำร่วม" ของตนขึ้นมา...

แม้ว่าการเคลื่อนไหวทางการเมืองของ "คนเสื้อแดง" จะก่อให้เกิดความกังวลว่า ความขัดแย้งทางการเมืองเฉพาะหน้านี้ จะลงเอยอย่างไร จะเกิดความรุนแรงถึงขั้นสูญเสียเลือดเนื้อกันหรือไม่ และจะส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจมากเพียงใด แต่ถ้าหากพิจารณาให้พ้นไปจากความขัดแย้งเฉพาะหน้าแล้ว ก็จะพบว่าความขัดแย้งทางการเมืองในระยะสองสามปีมานี้ น่าจะมีผลทำให้กระบวนการทางการเมืองของสังคมไทยก้าวหน้าขึ้นกว่าเดิมมากทีเดียว

การตัดสินคดี "มาบตาพุด" และ "แม่เมาะ" ของศาลปกครองจังหวัดระยองและศาลปกครองจังหวัดเชียงใหม่ เป็นเรื่องสำคัญยิ่งสำหรับการจัดการปัญหาสิ่งแวดล้อม และอาจจะเป็นก้าวแรกของการสร้างมาตรฐานการอยู่ร่วมกันระหว่างอุตสาหกรรมกับสังคมไทย เพราะไม่ว่าจะมองอนาคตประเทศไทยอย่างไรก็หนีไม่พ้นการมีอุตสาหกรรมเป็นภาคการผลิตใหญ่ของสังคม การสร้างมาตรฐานที่เหมาะสมในการอยู่ร่วมกัน โดยที่อุตสาหกรรมไม่ทำร้ายผู้คนจึงเป็นสิ่งที่ต้องทำให้เกิดขึ้นอย่างแท้จริง

นอก​จาก​พื้นฐาน​ความ​แตกต่างทางด้านต่างๆ​ ​ของคน​ใน​สังคมไทยที่ทำ​ให้​ความ​ขัดแย้งทาง​ความ​คิด​ใน​วันนี้รุนแรงมากขึ้น​แล้ว​ ​การไร้​ความ​สามารถ​ใน​การสร้าง​ “​จริยธรรม​” ​ใน​การ​อยู่​ร่วม​กัน​ใน​สังคมปัจจุบันก็​เป็น​ปัจจัยสำ​คัญอีกประการหนึ่ง ​ ​โดย​เฉพาะอย่างยิ่งเมื่อสังคมไทยกำ​ลัง​เปลี่ยนแปลงอย่างรวด​เร็ว​เช่นนี้...