จีนในกระแสโลกาภิวัตน์
ชื่อหนังสือ: จีนในกระแสโลกาภิวัตน์
ผู้เขียน: วรศักดิ์ มหัทธโนบล
พิมพ์ครั้งแรก: ตุลาคม 2550
ราคา: 150 บาท
คำนำ
ในทศวรรษ 1970 จีนได้ประกาศใช้นโยบายปฏิรูปและเปิดประเทศ ตอนนั้นใครๆ ก็มองไม่ออกว่าจีนจะเป็นอย่างไรต่อไป เพราะทุกคนต่างคุ้นชินกับจีนที่เป็นรัฐสังคมนิยมที่ติดข้างจะเข้มข้น ซ้ำหากใครไม่เข้มข้นเหมือนตัว หรือเข้มข้นน้อยกว่า ก็อาจจะถูกจีนค่อนขอดเอาได้ง่ายๆ
แต่จีนก็เปลี่ยนไปจนได้ และเอาตัวรอดมาจนถึงทุกวันนี้...วันนี้....วันที่ถ้าหากใครคิดทบทวนกลับไปแบบฉลาดหลังเหตุการณ์แล้วล่ะก็ อาจจะคิดไปไกลว่า จีนนี้ช่างมีวิสัยทัศน์เสียนี่กระไร ที่สามารถทำเหมือนหยั่งรู้ได้ว่า สังคมนิยมจะล่มสลาย ทุนนิยมจะรุ่งเรือง และโลกาภิวัตน์จะครอบโลกทั้งใบเอาไว้
ผู้นำจีนจะมีวิสัยทัศน์เช่นว่าจริงหรือไม่ คงเป็นเรื่องที่ถกเถียงกันได้ แต่ที่ยืนยันได้อย่างแน่นอนก็คือว่า ที่จีนได้ประกาศนโยบายปฏิรูปและเปิดประเทศไปในขณะนั้น เหตุผลสำคัญข้อหนึ่งก็คือ เป็นเพราะตอนนั้นขีดขั้นในการพัฒนาของจีนอยู่ในระดับที่ต่ำเอามากๆ ภาคการผลิตที่มีอยู่ในตอนนั้นแม้ไม่ถึงขั้นอัมพาต แต่ก็กล่าวได้ว่าแทบจะตกอยู่ในสภาพที่หยุดนิ่ง คือนิ่งจนถึงขนาดที่ว่าคนจีนเวลานั้นต้องใช้บัตรปันส่วนมาแลกซื้อสิ่งของอุปโภค-บริโภคอย่างจำกัดจำเขี่ยอย่างยิ่ง
ความจริงและความจำเป็นเช่นนั้นเองที่ได้บีบให้ผู้นำจีนรุ่นที่ 2 อย่าง เติ้งเสี่ยวผิง ต้องประกาศใช้นโยบายดังกล่าว ที่เมื่อถึงเวลาที่ปฏิบัติจริงเราก็พบว่า ช่างเป็นนโยบายที่แตกต่างจากหน้ามือเป็นหลังมือกับยุคที่ เหมาเจ๋อตง ผู้นำรุ่นที่ 1 ได้วางเอาอย่างเห็นได้ชัด
แต่ไม่ว่าใครจะชอบหรือไม่ชอบนโยบายที่ว่าก็ตาม นโยบายนั้นก็ถูกใช้มาจนใครก็ไม่อาจที่จะมาล้มเอาได้ง่ายๆ และเพราะเหตุนั้น การเปลี่ยนแปลงประการหนึ่งจึงเกิดขึ้นอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ นั่นคือ การที่จีนต้องละเว้นการใช้อุดมการณ์มาเป็นเกณฑ์ในการคบหาใครต่อใครดังเช่นก่อนหน้านี้อีกต่อไป และนับแต่นั้นมา จีนก็คบหากับประเทศทุนนิยมที่จีนเคยเป็นปฏิปักษ์กับตนได้อย่างน่าชื่นตาบาน ส่วนประเทศสังคมนิยมบางประเทศที่เคยเป็นศัตรูกันมาแบบชนิดที่ไม่เผาผีกันก่อนหน้านั้น จีนก็ค่อยๆ หาทางฟื้นฟูความสัมพันธ์ดุจเดิมกลับมาอีกครั้ง
แม้จะเห็นได้ชัดว่า การต่างประเทศที่เปลี่ยนไปโดยอิงอยู่กับนโยบายปฏิรูปและเปิดประเทศดังกล่าวจีนทำไปด้วยจำเป็นและเพื่อผลประโยชน์ของตน (อย่างน้อยก็เฉพาะหน้าในขณะนั้น) และน่าจะเป็นเรื่องที่ควรยินดีแก่นานาประเทศทั้งที่เป็นมิตรและไม่เป็นมิตรกับจีน แต่พอเอาเข้าจริง จีนกลับพบว่ามันไม่ง่ายอย่างที่คิด เพราะบางประเทศก็ยังไม่วางใจจีนอย่างสนิท บางประเทศก็รักษาระยะห่างกับจีน โดยอีกบางประเทศจีนต้องใช้เวลายาวนานกว่าที่ความสัมพันธ์จะฟื้นฟูกลับมาดุจเดิม ในขณะที่กับอีกบางประเทศก็มีความสัมพันธ์แบบลุ่มๆ ดอนๆ มาจนถึงทุกวันนี้ เป็นต้น
ไม่เพียงเท่านั้น จีนยังพบอีกว่า หากต้องการที่จะยืนอยู่บนเวทีโลกโดยมีชีวิตตามปกติแล้ว การคบใครต่อใครโดยไม่เลือกอุดมการณ์นั้นยังไม่พอ จีนยังต้องคบหาองค์กรโลกบาลใหญ่ๆ อีกจำนวนหนึ่งอีกด้วย ซึ่งก็มีทั้งในระดับภูมิภาคและระดับโลก และจีนก็ปรับตัวเองเข้าไปคบหาโดยไม่ลังเล แม้ว่าบางองค์กรอย่างองค์การการค้าโลกนั้น จีนจะต้องใช้เวลายาวนานกว่าสิบปีกว่าที่จะได้รับการยอมรับให้เป็นสมาชิก จีนก็อดทนพอที่จะรอ ที่ยิ่งไปกว่านั้นก็คือว่า พอจีนเริ่มเห็นความสำคัญของการรวมกลุ่มเป็นองค์กรในลักษณะนี้มากขึ้นในเวลาต่อมา จีนก็ถือโอกาสเป็นตัวตั้งตัวตีในการจัดตั้งองค์กรในลักษณะนี้ขึ้นมาบ้าง ดังจะเห็นตัวอย่างได้จากองค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้ เป็นต้น
อย่างไรก็ตาม โลกสันนิวาสที่เปลี่ยนไปของจีนดังกล่าวคงจะเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ยาก ถ้าหากเราไม่เข้าใจถึงภูมิหลังของความสัมพันธ์ดังกล่าวก่อนที่จีนจะใช้นโยบายปฏิรูปและเปิดประเทศ และอาจจะเข้าใจได้ไม่ลึกซึ้ง ถ้าหากเราไม่รู้ถึงเบื้องหลังทางความคิดของจีน ที่ซึ่งมีบางแง่มุมที่อาจเชื่อมโยงกับประวัติศาสตร์นับร้อยนับพันปีของจีนอยู่ด้วย
หนังสือ จีนในกระแสโลกาภิวัตน์ เล่มนี้ เป็นหนังสือรวมบทความเกี่ยวกับการต่างประเทศของจีนภายใต้บริบทที่กล่าวมาข้างต้นโดยตลอด บทความเหล่านี้ได้คัดสรรจากบทความที่เคยถูกตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์ฉบับต่างๆ จากกว่าสิบปีที่ผ่านมา การที่บทความที่เขียนขึ้นต่างกรรมต่างวาระถูกนำมารวมอยู่ในที่เดียวกันเช่นนี้มีข้อดีอยู่อย่างคือ การทำให้เราเห็นภาพรวมของจีนในยามที่อยู่โลกสันนิวาสได้ง่ายขึ้น ในขณะที่เนื้อหาของบทความบางชิ้นที่ดูเฉพาะกิจนั้น ก็จะอธิบายขยายความเพิ่มเติมในรูปของหมายเหตุหรือเชิงอรรถ เพื่อให้เกิดความเข้าใจและเห็นภาพที่คลี่คลายมากขึ้น โดยทั้งหมดนี้ได้รับการตรวจแก้ภาษาจากเดิมใหม่อีกครั้งหนึ่ง
หนังสือเล่มนี้เป็นผลต่อเนื่องจากเล่มที่ออกมาก่อนหน้านี้ นั่นคือ ศตวรรษจีน (2549) เหตุฉะนั้น ถ้าหาก ศตวรรษจีน ทำให้เข้าใจการเปลี่ยนแปลงภายในจีนฉันใด ก็หวังว่า จีนในกระแสโลกาภิวัตน์ เล่มนี้จะทำให้เข้าใจโลกสันนิวาสของจีนด้วยฉันนั้น
และเช่นเดียวกับเล่มก่อนหน้านี้ ที่ จีนในกระแสโลกาภิวัตน์ เล่มนี้ก็เกิดขึ้นโดย คุณภิญโญ ไตรสุริยธรรมา แห่งสำนักพิมพ์ openbooks เช่นเดียวกับที่ได้รับการดูแลต้นฉบับโดย คุณสินีนาถ เศรษฐพิศาล จากสำนักพิมพ์เดียวกัน รวมตลอดจนผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกคนของสำนักพิมพ์นี้ ที่ทำให้หนังสือสำเร็จออกมาเป็นรูปเล่มอย่างที่เห็น และทุกท่านเหล่านี้ขอได้รับความขอบคุณมา ณ โอกาสนี้ ซึ่งแน่นอนว่า ด้านหนึ่งย่อมต้องรวมถึงท่านผู้อ่านทุกท่านด้วยเช่นกัน
วรศักดิ์ มหัทธโนบล
ภาควิชาความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
กรุงเทพฯ ปลายฤดูฝน 2007
