ช่วงสงกรานต์ที่ผ่านมา ผมหลบลมร้อนไปให้คนพม่าหรือเมียนมาร์สาดน้ำเล่นที่เมืองพุกาม พุกามหรือปะกันเป็นราชธานีแห่งแรกของพวกพม่าเมื่อพันกว่าปีก่อน ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำอิรวดี ทุกวันนี้ยังมีสิ่งก่อสร้างขนาดใหญ่ ไม่ว่าจะเป็นวิหาร หรือเจดีย์ที่ยังหลงเหลืออยู่จากเหตุการณ์แผ่นดินไหวในอดีตมากกว่า 2,000 กว่าแห่ง จากในอดีตที่มีประมาณ 5,000 แห่ง บนพื้นที่ 30,000 กว่าไร่

ในบรรดาโบราณสถานยิ่งใหญ่ของโลกแล้ว พุกามไม่เป็นรองใคร ไม่ว่าจะเป็นนครวัด หรือทัชมาฮาล

คนที่มาเห็นอาณาจักรพุกามเป็นครั้งแรก จะรู้สึกเหมือนกันคือขนลุกด้วยความยิ่งใหญ่แห่งอารยธรรมของพม่าในอดีต เข้าใจได้ว่าเหตุใดพม่าจึงเป็นชาติมหาอำนาจมาก่อน

อาจารย์ชาญวิทย์ เกษตรศิริ เคยเล่าให้ฟังเมื่อมาเห็นพุกามเป็นครั้งแรกว่า

“ผมเห็นพุกามแล้วรู้สึกขนลุก พม่ายิ่งใหญ่มาก โบราณสถานเก่าแก่และมีขนาดใหญ่มาก ทำให้เราเข้าใจว่าทำไมไทยแพ้พม่า แพ้แล้วแพ้อีก เราไม่เคยชนะพม่าเลย...”

ผมมาเยือนพุกามครั้งนี้ หลายอย่างเปลี่ยนไป แต่หลายอย่างก็ไม่เปลี่ยน

จำได้ว่าเมื่อสิบกว่าปีก่อน ตอนไปเยือนพุกามเป็นครั้งแรก มีนักท่องเที่ยวไม่มากนัก โรงแรมมีเพียงแห่งสองแห่ง ร้านขายของที่ระลึกมีไม่กี่แห่ง ตามถนนหนทางมีรถแล่นผ่านไปมาไม่กี่คัน ขณะที่ครั้งนี้มีเกสต์เฮาส์เกิดขึ้นราวดอกเห็ด รถบัสพาทัวริสต์แล่นกันให้ขวักไขว่

พูดถึงถนนหนทางในพม่า ต้องย้ำให้ฟังว่าขึ้นลงจากรถหากไม่ระวัง มีหวังถูกรถเฉี่ยวได้ง่าย ๆ

ระบบการจราจรของพม่านับได้ว่าพิลึกมากแห่งหนึ่งในโลก คือแต่ก่อนพม่าที่เคยอยู่ใต้การปกครองของอังกฤษขับรถเลนชิดซ้าย พวงมาลัยขวา ต่อมานายพลเนวินทำรัฐประหารในปี พ.ศ.2505 ได้ประกาศให้ขับรถเลนชิดขวา ด้วยเหตุผลเพื่อแสดงความเป็นชาตินิยมไม่ขึ้นกับอังกฤษ ผลก็คือเกิดอุบัติเหตุคนตายบาดเจ็บมากมาย เพราะรถพวงมาลัยขวา แต่ขับเลนขวา ลงจากรถไม่ระวังก็อาจถูกรถอีกฝั่งเฉี่ยวเอาได้

แต่คนพม่าด้วยกันเองเชื่อว่า สาเหตุที่นายพลเนวินเปลี่ยนเลนขับรถมาชิดขวานั้น เพราะแกเชื่อหมอดูมากกว่าเรื่องชาตินิยม เนื่องจากหมอดูทักว่า พรรคการเมืองที่นายพลเนวินสนับสนุนเป็นพรรคฝ่ายขวา หากมีการเลือกตั้งและต้องการให้พรรคฝ่ายขวาชนะ ก็ต้องแก้เคล็ดด้วยการเปลี่ยนมาขับรถเลนขวา แทนการขับรถเลนซ้าย เนวินจึงประกาศให้เปลี่ยนแปลงการขับรถมาชิดเลนขวา หลังจากนั้นเนวินก็ครองอำนาจมาตลอด เพราะไม่เคยมีการเลือกตั้ง

พอมาถึงรัฐบาลทหารของนายพลตานฉ่วย ก็เชื่อหมอดูอีก หมอดูทำนายว่า หากจะให้การบริหารประเทศเป็นไปด้วยความมั่นคง ต้องมีการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ในเมียนมาร์ ก็คือการย้ายเมืองหลวงไปแห่งใหม่มีชื่อเรียกว่า Nay Pyi Taw ระหว่างทางจากกรุงย่างกุ้งมาที่เมืองพุกาม เราขับรถผ่านเมืองหลวงแห่งใหม่ ทางเข้าเป็นถนนแปดเลน ไฟฟ้าสว่างไสว เหมือนกับทางเข้าจังหวัดสุพรรณบุรี ขณะที่ถนนทางหลวงเป็นแค่สองเลนแคบๆ เต็มไปด้วยหลุมบ่อ เวลารถขับสวนกัน ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งต้องลงข้างทางไปก่อน เพราะรัฐบาลไม่มีเงินมาซ่อมถนน

เรามีบุญได้แต่เห็นเมืองหลวงแห่งใหม่อยู่ไกลๆ มิอาจเข้าไปเที่ยวได้ เพราะแม้แต่คนพม่าเองก็ยังไม่อนุญาตให้เข้าไปได้ คนพม่าบอกว่าเป็นเมืองหลวงของทหาร ไม่ใช่ของประชาชน

มาพุกามครั้งนี้ ผมเห็นเจดีย์และสิ่งก่อสร้างใหม่ๆ เพิ่มขึ้นมามากมาย

เพื่อนพม่าที่เป็นนักวิชาการคนหนึ่งเล่าให้ฟังว่า เมื่อไม่กี่ปีมานี้รัฐบาลทหารสลอร์ก ได้สร้างเจดีย์และโบราณสถานหลายแห่งขึ้นมาใหม่ และตั้งชื่อเจดีย์ตามชื่อนายพลคนสำคัญของพม่า ชาวพม่าเรียกสิ่งก่อสร้างเหล่านี้ว่าเจดีย์นายพล

ปัจจุบันมีนายพลพม่านับร้อยคน เราจึงอาจได้เห็นเจดีย์ชื่อแปลกๆ เพิ่มขึ้นอีกในพุกาม

แต่ที่สำคัญคือเจดีย์เหล่านี้สร้างอยู่บนรากฐานของโบราณสถานเดิม ซึ่งนับเป็นการทำลายคุณค่าโบราณคดีลงอย่างสิ้นเชิง

อำนาจมาจากปลายกระบอกปืนของรัฐบาลนายพลตานฉ่วย ผู้นำสูงสุด มีหรือใครจะกล้าคัดค้าน

เมื่อเร็ว ๆนี้ นายพลตานฉ่วยจัดพิธีแต่งงานให้ลูกสาวตัวเอง ถือว่าเป็นงานแต่งงานที่ใช้จ่ายฟุ่มเฟือยที่สุด และบิดาได้ให้สินสมรสกับลูกสาวเป็นเงินถึง 50 ล้านดอลลาร์สหรัฐ คนพม่าเม้าธ์กันทั้งเมืองว่า เป็นเงินที่คุณพ่อสั่งให้บรรดาบริษัทต่างชาติที่ไปลงทุนในพม่าบริจาคให้รายละ 1 ล้านดอลลาร์สหรัฐ

เพื่อนพม่าเล่าให้ฟังว่า บริษัททุกแห่งในพม่าจะมีชื่อของลูกหลานนายพลพม่าเป็นกรรมการบริษัท แต่ไม่ต้องทำอะไร สิ้นเดือนก็มารับเงินเบี้ยประชุมคนละ 1,000 ดอลลาร์สหรัฐ

ตกเย็นเราชวนกันไปดูพระอาทิตย์ตกดิน บนยอดวิหารแห่งหนึ่ง ผมจำได้ว่าครั้งแรกเมื่อมองออกไปรอบทิศ เราเห็นความงดงามตระการตาของบรรดาโบราณสถานและเจดีย์นับร้อยๆ แห่ง มีแม่น้ำอิรวดีเป็นฉากหลัง จนเป็นที่มาของคำว่า “ทุ่งเจดีย์ห้าพันองค์” เป็นความงดงามที่สุดที่เคยเห็นครั้งหนึ่งในชีวิต

แต่พอขึ้นไปบนยอดวิหารมองออกมา เราเห็นสิ่งก่อสร้างคล้ายๆ หอคอยสูงโดดเด่นแปลกแยกขึ้นมาในหมู่โบราณสถาน คะเนด้วยสายตา หอคอยแห่งนี้สูงไม่ต่ำกว่าตึกสูงสามสิบชั้น ชั้นดาดฟ้าติดกระจกรอบทิศ

สิ่งก่อสร้างนี้มีรูปร่างหน้าตาเหมือนกับหอคอย ในภาพยนตร์เรื่อง Lord of The Rings ภาคสองตอน The Two Towers ทำให้ทัศนียภาพความงามของทุ่งเจดีย์พังครืนลงมาทันที

เพื่อนเฉลยว่า เป็นโรงแรมที่รัฐบาลทหารพม่าตั้งใจสร้างเพื่อดึงดูดนักท่องเที่ยวต่างชาติให้ขึ้นไปดูทัศนียภาพความงามของทุ่งเจดีย์ โดยเก็บค่าชมคนละ 10 ดอลลาร์สหรัฐ

ผมจำได้ว่า เมื่อหลายปีก่อนตอนมีข่าวว่าจะสร้างโรงแรมหอคอยแห่งนี้ ได้รับการคัดค้านมากมายจากนักโบราณคดีทั่วโลก แต่ไม่สำเร็จ

มาพุกามหนนี้จึงเห็นอนุสรณ์สถานหลายแห่งของรัฐบาลทหารสลอร์ก

พุกาม อาณาจักรที่ประกาศถึงความเป็นชาติมหาอำนาจในเอเชีย หรือแม้แต่เมื่อประมาณห้าสิบปีก่อน พม่าได้รับการยกย่องว่าเป็นชาติที่ร่ำรวยที่สุดในอุษาคเนย์ พลเมืองมีการศึกษาสูงที่สุด ชาวพม่าเคยภูมิใจในความยิ่งใหญ่ของตนเอง

แต่รัฐบาลทหารพม่าตั้งแต่นายพลเนวินมาจนถึงนายพลตานฉ่วย ได้ใช้เวลาไม่กี่สิบปี ทำให้พม่ากลายเป็นประเทศยากจนที่สุดในโลกประเทศหนึ่ง

เพื่อนพม่าบอกผมว่า ประเทศเพื่อนบ้านรู้จักพม่าในฐานะ แรงงานพม่า คนใช้ราคาถูก แตกต่างจากอดีตโดยสิ้นเชิง

ทุกวันนี้ประชากรพม่าเป็นโรคตาบอดกันมากขึ้น เพราะขาดสารอาหาร ในขณะที่ทรัพยากร ป่าไม้ น้ำมัน แร่ธาตุต่างๆ ตกอยู่ในการครอบครองของบริษัทต่างชาติที่ได้สัมปทานมาขุดเอาไป แต่รายได้มหาศาลไม่เคยเข้าประเทศ ตกอยู่ในกระเป๋าของนายพลไม่กี่คน

ในพม่าซิมการ์ดของโทรศัพท์มือถือราคาแพงหูฉี่อันละ 80,000 บาท เพื่อป้องกันไม่ให้คนพม่าทั่วไปสื่อสารได้ ส่วนอินเตอร์เน็ตในพม่า คนธรรมดาอย่าหวังว่าจะมีโอกาสได้ท่องโลก หากไม่ใช่คนต่างชาติ หรืออภิสิทธิ์ชน

แต่ที่อินเทรนด์และรัฐบาลทหารส่งเสริมคือหวยใต้ดิน ที่คนพม่าติดกันงอมแงม เล่นกันวันละสองรอบ โดยทายผลเลขท้ายสองตัวของการปิดตลาดหุ้นไทย ช่วงเช้าและช่วงบ่าย

เพื่อนพม่าบอกว่า ตอนที่พวกนายพลทำรัฐประหารใหม่ๆ ก็อ้างว่าเพื่อป้องกันความแตกแยกในสังคม จึงต้องเคลื่อนกำลังทหารออกมาปกป้องประชาชน และจะรีบคืนอำนาจให้ประชาชนทันที

ผ่านไปไม่กี่ปี คนพม่าจนลงทั้งประเทศ บรรดานายพลรวยกันถ้วนหน้า และยังครองอำนาจต่อไป

นายพลประเทศเพื่อนบ้านน่าจะดูเป็นแบบอย่าง

ตีพิมพ์ครั้งแรก: หนังสือพิมพ์มติชนรายวัน ฉบับวันที่ 6 พฤษภาคม 2550

พิมพ์บทความ