อาณัติสวรรค์ที่สั่นไหว

ในประวัติศาสตร์อันยาวนานของจีนนั้น ไม่มีใครหรือราชวงศ์ใดสามารถครองอำนาจได้ค้ำฟ้า ปลายสมัยราชวงศ์เซี่ยอันเป็นราชวงศ์ต้นๆ ของจีน กษัตริย์เริ่มประพฤติผิดศีลธรรมอันดีงาม ชอบทำสงครามใช้ความรุนแรงเข่นฆ่าผู้อื่นอย่างโหดเหี้ยม ครั้นขุนนางผู้ภักดีทูลทัดทานก็อาจถูกสั่งตัดหัวเอาได้ง่ายๆ เป็นดังนี้จึงไม่มีใครกล้าปริปากให้คำแนะนำ ปกครองอยู่ได้ไม่นานก็มีอันล่มสลายไป

ถัดจากราชวงศ์เซี่ย กษัตริย์ราชวงศ์ซังปกครองจีนต่อมาได้อีก 600 ปี มีกษัตริย์ 31 พระองค์ กษัตริย์องค์สุดท้ายก็เริ่มออกอาการไม่ฟังใครอีก ขุนนางที่กล่าววาจาให้ระคายเคืองมักจะถูกลงทัณฑ์อย่างรุนแรง จนในที่สุดราชวงศ์ที่สืบทอดกันมา 17 ชั่วอายุคนก็มีอันต้องวิบัติไป

ถัดจากราชวงศ์ซัง กษัตริย์ราชวงศ์โจวได้สถาปนาตนเองขึ้นเป็นผู้ปกครองแผ่นดิน โดยเริ่มเผยแพร่แนวคิดว่ากษัตริย์นั้นเปรียบเสมือนโอรสสวรรค์ หรือ เทียนจื่อ เป็นผู้ได้รับอาณัติสวรรค์ หรือ เทียนมิ่ง ให้มาเป็นผู้ปกครองแผ่นดิน จากคนธรรมดากษัตริย์จึงก้าวเข้าสู่ความเป็นสมมติเทพไปในยุคนี้ ซึ่งไม่ใช่มีแต่เฉพาะในอารยธรรมจีนเท่านั้น แนวคิดที่ว่ากษัตริย์เป็นผู้ที่ได้รับอาณัติจากสวรรค์นั้น แม้ในอียิปต์ในยุคที่ปกครองโดยฟาโรห์ ก็อ้างอำนาจจากพระเจ้าบนสรวงสวรรค์เช่นกัน

ในบันทึกของอียิปต์เมื่อ 1800 ปีก่อนคริสต์ศักราชเขียนเอาไว้ว่า

The king is Re but he is more.

He illumines Egypt more than the sun,

he make the land greener than the Nile .

อาจกล่าวได้ว่า ถัดจากพระเจ้าแล้ว ก็เป็นกษัตริย์ที่มีความสำคัญสูงสุด การกล่าวอ้างเช่นนี้นอกจากจะทำให้กษัตริย์มีความชอบธรรมมากขึ้นแล้ว ยังเป็นการทำลายคู่แข่งไปในตัว นักคิดฝ่ายซ้ายอย่างมาร์กซจึงให้มุมมองกลับกันว่า จริงๆ แล้วไม่ใช่พระเจ้าที่สร้างผู้ปกครอง แต่เป็นผู้ปกครองต่างหากที่สร้างพระเจ้าเพื่อสร้างความชอบธรรมให้กับตนเอง

ดังนั้นเพื่อป้องกันการหลงในอำนาจ ผู้ปกครองจีนโบราณจึงพยายามบัญญัติหลักการสำคัญๆ เอาไว้เพื่อที่โอรสสวรรค์จะได้ปกครองแผ่นดินโดยคุณธรรมและความยุติธรรม ให้บ้านเมืองเกิดความสงบสันติ ฟ้าดินสมานเป็นหนึ่งเดียว

ในบันทึกสมัยราชวงศ์โจวกล่าวว่า

ฟ้าและดินคือบิดามารดาแห่งสรรพสัตว์

ในบรรดาสรรพสัตว์ทั้งมวล มนุษย์เป็นสิ่งสูงสุด

ฟ้าจึงต้องให้การช่วยเหลือผู้ต่ำต้อย

ด้วยกฎของผู้ปกครองและบทบัญญัติของคณาจารย์

พระพุทธองค์ซึ่งศึกษากิเลสของมนุษย์มาเป็นอย่างดีจึงทรงบัญญัติทศพิศราชธรรมไว้เช่นกัน เพื่อกำหนดบทบาทและหน้าที่ผ่านคุณธรรมอันดีที่ผู้ปกครองพึงมีต่อประชาชน เพราะอาณัติสวรรค์นั้นแม้ว่าฟ้าจะมอบให้มาแล้ว แต่ถ้าผู้ปกครองไม่ตั้งมั่นอยู่ในคุณธรรม ฟ้าก็อาจถอนอาณัติได้ และในการถอนอาณัติก็มักจะมีสัญญาณบอกเหตุเภทภัยต่างๆ นานา โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การไม่ฟังเสียงทัดทานของขุนนาง ไพร่ฟ้า ปัญญาชน

ในการปกครองระบอบประชาธิปไตย แม้ฟ้าจะถูกจำกัดบทบาทลงจนเหลือเพียงกรมอุตุนิยมวิทยาที่มีหน้าที่สื่อสารกับฟ้า โดยนักการเมืองหันมาอ้างเสียงประชาชนว่าเป็นเสียงสวรรค์ การได้รับอาณัติจากประชาชนเปรียบประหนึ่งผู้ปกครองได้รับอาณัติจากสวรรค์ ยิ่งได้เสียงข้างมากแบบเบ็ดเสร็จเด็ดขาด ก็ยิ่งอ้างอำนาจความชอบธรรมบัญชาการตามชอบใจ ประหนึ่งเป็นโอรสสวรรค์ จนแม้ฟ้าดินไม่เป็นใจก็ยังหลงนึกว่าจะสามารถจัดการได้ด้วยเทคนิคการบริหารสมัยใหม่บวกกับการเซ่นสรวงติดสินบนดินฟ้า

แทนที่บ้านเมืองจะตั้งอยู่ด้วยความผาสุก จึงกลับลุกเป็นไฟไปทุกหย่อมหญ้า

อันเป็นสัญญาณว่าอาณัติสวรรค์เริ่มสั่นไหว

ผู้ปกครองทุกยุคทุกสมัยมักจะอ้างการกระทำของตัวเองว่าเป็นไปเพื่อไพร่ฟ้าทั้งสิ้น ยิ่งอ้างมากเข้าก็มักจะหลงติดกับภาพมายาที่ตนเองสร้างขึ้นมาจนในที่สุดมักจะหลอมรวมตนเองเข้ากับมายานั้น และนึกคิดเอาเองว่าตนเองคือ ฟ้า เมื่อคิดว่าตนเองคือ ฟ้า ก็มักพลอยคิดไปว่าตนเอง อีกทั้งวงตระกูลจะอยู่ค้ำฟ้าไปด้วย

ในระบอบการปกครองยุคใหม่ กระบวนการตรวจสอบ กระบวนการคานอำนาจ ถ่วงดุล จึงมีความสำคัญมาก เพราะเป็นเครื่องมือที่มนุษย์คิดค้นขึ้นเพื่อสกัดกั้นมายาภาพของผู้ที่อยู่ในอำนาจ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในยุคสมัยที่คนทั่วไปเริ่มหมดความเชื่อมั่นในคุณธรรมทั้งหลายทั้งปวงแล้ว เนื่องจากในประวัติศาสตร์ที่ผ่านมา ผู้ปกครองมักไม่แสดงความมีคุณธรรมให้ปรากฏ แม้แต่เพียงการเสแสร้งแกล้งว่ามี

เราจึงฝากความหวังไว้ที่กลไกการคานอำนาจและถ่วงดุลเป็นสำคัญ

เมื่อเจียงไคเช็คผู้ได้รับการสนับสนุนจากอเมริกาเริ่มพ่ายแพ้จนต้องล่าถอยหอบสมบัติจากปักกิ่งหนีไปขึ้นฝั่งที่เกาะไต้หวัน ประชาชนจีนจำนวนไม่น้อยเชื่อว่า ฟ้าได้ถอนอาณัติจากเจียงและมอบอาณัติใหม่ให้กับเหมาเจ๋อตงและพรรคคอมมิวนิสต์

อาณัติสวรรค์นั้นอาจจะยังคงอยู่กับพรรคคอมมิวนิสต์ไปอีกนานตามเงื่อนไขการปรับตัวให้เข้ากับโลกยุคใหม่อย่างชาญฉลาดของผู้นำจีนยุคต่อๆ มา แต่อำนาจที่ท่านประธานเหมาได้รับไปอย่างล้นหลามก็ทำให้ในช่วงหลังของชีวิตแม้จะไม่ได้รับการเปิดเผยทั้งหมด แต่เหมาเองก็ได้ทิ้งบาดแผลมากมายไว้ในประวัติศาสตร์จีน จนทำให้ความยิ่งใหญ่ของท่านถูกลดทอนลงไปในสายตาชาวจีนรุ่นหลัง

เส้นทางของผู้ปกครองจึงไม่ได้เป็นถนนสายตรง แต่มักเต็มไปด้วยทางแยก ทางหนึ่งนำไปสู่การเป็นรัฐบุรุษที่จะถูกจดจารึกไว้ในประวัติศาสตร์ อีกทางหนึ่งนำไปสู่การเป็นทรราชย์จนแม้หลายพันปีให้หลังลูกหลานก็ยังก่นด่าอยู่ไม่เว้น

จำนวนคนที่เลือกผิดมีมากพอๆกับจำนวนคนที่เลือกถูก

ประวัติศาสตร์จึงมีสีสันให้ศึกษากันมาจนถึงทุกวันนี้

ภิญโญ ไตรสุริยธรรมา

กุมภาพันธ์ 2548

open 286 ถนนพิชัย แขวงถนนนครชัยศรี เขตดุสิต กรุงเทพฯ 10300
โทรศัพท์: 0-2669-5145-6 แฟกซ์: 0-2669-5146
email: pinyopen(at)yahoo.com
บรรณาธิการสำนักพิมพ์: ภิญโญ ไตรสุริยธรรมา
บรรณาธิการโอเพ่นออนไลน์: สฤณี อาชวานันทกุล
ผู้ช่วยบรรณาธิการ: กิตติพงศ์ สนธิสัมพันธ์
กองบรรณาธิการ: สินีนาถ เศรษฐพิศาล
Web production by Alongkorn (9korn)