a very long yet still far from complete guide to mimicry in the natural world

1.1.2 ผู้ล่า

การพรางตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อม หาใช่เป็นสิ่งที่สงวนลิขสิทธิ์ไว้ให้สำหรับสัตว์ที่ถูกล่าเพียงอย่างเดียวเท่านั้นนะครับ สัตว์ที่เป็นผู้ล่าเอง ก็มักจะใช้แท็กติกนี้ในการ “ดักซุ่ม” โจมตี เช่นเดียวกัน

ภาพที่เห็นข้างบนนั่นคือปลากบ (frog fish) แทบจะดูไม่ออกว่าเป็นปลาเลยสินะครับ ปลากบอาศัยยุทธศาสตร์เลียนแบบปะการังหรือฟองน้ำที่อยู่รอบๆ ตัว (รูปล่างขวาคือตัวอย่างฟองน้ำของจริง) กบดานนิ่งหลอกให้ปลาเล็กปลาน้อยตายใจ พอเหยื่อเผลอว่ายเข้ามาใกล้ๆ มันก็จะอ้าปากฮุบด้วยความไวปานสายฟ้าแลบ ช่องปากที่ขยายใหญ่อย่างฉับพลัน(รูปล่างกลาง) จะก่อให้เกิดหลุมสุญญากาศซึ่งดูดกลืนกินทุกสิ่งทุกอย่างที่อยู่ในน้ำรอบตัวเข้ามาอย่างรุนแรงและรวดเร็วจนแทบไม่น่าเชื่อ ภายในเสี้ยวของเสี้ยวของเสี้ยวของพริบตา (1/100 วินาที) เหยื่อยังไม่ทันจะได้ร้องโอ้ย.. ก็ถูกดูดหายลงท้องไปซะล่ะ.. วิญญาณมันคงงงมากว่า อะไรวะ ว่ายน้ำมาอยู่ดีๆ ตกลงนี่กูตายแล้วเหรอ.. ไม่เห็นจะรู้เรื่องเลย

การพราง ซุ่ม แล้วพุ่งโจมตีเมื่อได้จังหวะ เป็นอะไรที่ผู้ล่านานาชนิดนิยมใช้กันอย่างแพร่หลาย ไม่เพียงแต่ในน้ำเท่านั้นครับ แต่รวมถึงบนบกด้วย.. เราลองมาดูตัวอย่างกัน

รูปข้างบนนี้คือรูปอะไรครับ? ดูเหมือนช่อดอกกล้วยไม้ธรรมดาๆ ที่ใครซักคนซื้อมาเพื่อเตรียมเอาไปปักแจกันใช่มั้ยครับ

แล้วรูปนี้ล่ะครับอะไร?

ก็แค่เด็ดออกมาดอกนึงไม่ใช่เหรอ ไม่เห็นมีอะไรน่าแปลกนี่..

งั้นคราวนี้ลองดูรูปข้างล่างพวกนี้ครับ

คงเห็นแล้วสินะครับ.. แท้จริงแล้วดอกกล้วยไม้ดอกจิ๋วของเราดอกนี้ คือตั๊กแตนตำข้าวชนิดหนึ่ง ซึ่งแอบปลอมตัวมา (orchid preying mantis) รูปล่างขวาที่เราเห็นนั่น กำลังเคี้ยวแมลงสาปอยู่อย่างเอร็ดอร่อยเลยครับ

เช่นเดียวกับปลากบ ตั๊กแตนอาศัยความกลมกลืนกับสิ่งแวดล้อมทำให้เหยื่อตายใจ จากนั้นอาศัยจังหวะจู่โจมอย่างรวดเร็วจนเหยื่อตั้งตัวไม่ทัน คิดดูสิครับ ปกติน้องจั๊วไวขนาดไหน ยังไม่สามารถหลบรอดไปได้

....................

นี่ก็อีกพวกนึงครับ ที่ใช้กลยุทธเดียวกัน แมงมุมดอกไม้ (flower spiders: รูปบน) มีหลากหลายชนิดมาก และแต่ละชนิดก็จะมีสีสันกลมกลืนกับสีของดอกไม้ที่มันอาศัยอยู่ แมงมุมพวกนี้ไม่ต้องเปลืองแรงเปลืองเวลาไปชักใยให้เมื่อย แค่อาศัยพรางตัวอยู่นิ่งๆ ทำตัวเนียนๆ พอมีแมลงมาตอมดอกไม้ ค่อยพุ่งพรวดออกมาฝังเขี้ยวจัดการในดาบเดียว พิษที่อยู่ในน้ำลายมันจะทำให้เหยื่อเป็นอัมพาต ขณะเดียวกันก็ทำหน้าที่เป็นน้ำย่อยไปด้วย เหยื่อจะค่อยๆ ถูกย่อยจากข้างใน จนกระทั่งเนื้อเหลวกลายเป็นซุปน้ำข้น เจ้าแมงมุมจะดูดกินซุปนี้อย่างเอร็ดอร่อย ซู๊ดด ซู๊ด ซู๊ด..จนกระทั่งเหยื่อของมันเหือดแห้งเหลือแต่เปลือก ค่อยโยนทิ้งไป.. ขนาดแมลงที่ตัวใหญ่กว่ามันหลายเท่า กระทั่งมีปีกบินได้อย่างเช่นผึ้ง ก็ยังต้องเสียท่าสังเวยชีวิตให้กับกับดักนี้มานักต่อนักแล้ว (รูปล่าง) นี่แหละน้า..ที่เค้าเรียกว่า เห็นกงจักรเป็นดอกบัว

สังเกตนะครับว่า แมงมุมดอกไม้ ไม่ได้พรางตัวเองให้เป็นดอกไม้ทั้งดอก จะพรางก็แต่สีสันให้เหมือนกลีบเท่านั้น นั่นคงเป็นเพราะว่าตัวมันเล็กเกินกว่าจะเทียบกับดอกไม้ทั้งดอกได้ เหมือนกับคนจะให้ปลอมตัวเป็นกำแพงเมืองจีนทั้งอัน อันนั้นคงทำไม่ได้ (ถ้าให้ปลอมเป็นลิงละก็ยังพอไหว) ได้อย่างมากก็แค่ใส่ชุดลายอิฐสีเทาๆ ให้มันเหมือนกับลายของกำแพงเท่านั้น.. สำหรับแมงมุม การพรางตัวในลักษณะนี้ เท่ากับเป็นข้อจำกัด ข้อบีบบังคับ ให้ทั้งชีวิตของมัน ไม่สามารถย้ายไปทำมาหากินที่อื่นได้เลย เพราะทันทีที่มันก้าวออกสู่โลกภายนอกดอกไม้ของมัน ไอ้ลายพรางที่มีอยู่ ก็จะหมดความหมายไปในทันที

อืมม.. หรือว่าบางที การปลอมเป็นสัตว์อื่นที่ตัวเท่าๆ กัน อาจจะเวิร์คกว่า (จะได้ไปไหนมาไหนได้ ไม่ต้องคอยซุ่มอยู่แต่ในสิ่งแวดล้อมที่ลายเหมือนตัวเองอย่างเดียว) ว่าแต่จะปลอมเป็นตัวอะไรดีล่ะ?

....................

ถ้าเป็นในคน เรามักจะได้ยินข่าวเรื่อง คนปลอมตัวเป็นพยาบาลเข้าไปลักเด็กอยู่บ่อยๆ ใช่มั้ยครับ

ในปลาก็มีเหมือนกันครับ.. ปลาบางชนิดไม่ได้ประกอบอาชีพเป็นพยาบาลเลย แต่กลับไปก็อปลวดลายเค้ามาซะจนเหมือนเป๊ะ (รูปกลางซ้าย: ปลาพยาบาลตัวจริง กลางขวา:ปลาพยาบาลตัวปลอม) ทำไมมันถึงอยากแต่งตัวเป็นพยาบาลล่ะครับ? สาเหตุก็เนื่องมาจากว่า ในท้องทะเลอันกว้างใหญ่นั้น บรรดาปลาใหญ่ทั้งหลายต่างก็รู้กันว่าปลาพยาบาลไม่ใช่ของกิน สำหรับปลาใหญ่ ปลาพยาบาลมีประโยชน์ต่อพวกมันในขณะเป็นๆ มากกว่าตอนที่ตายแล้วหลายเท่า ต่อให้ปกติเป็นปลาใหญ่ที่ดุขนาดไหน(บนซ้ายและขวา) เวลาเจอปลาพยาบาล มันจะไม่โจมตีเด็ดขาด ในทางกลับกัน มันจะนอนอ้าปากนิ่งๆ ให้ปลาพยาบาลคอยเข้าไปตรวจสอบซอกซอนทุกซอกเหงือก ถ้าเจอปรสิตตัวเล็กตัวน้อยที่คอยบั่นทอนสุขภาพที่ไหน คุณพยาบาลก็จะช่วยกำจัดให้ด้วยการจับกินตรงนั้น.. ผลสุดท้าย ปลาพยาบาลก็อิ่ม ปลาใหญ่ก็สะอาด เป็นความสัมพันธ์ที่แลดูน่ารักและได้ประโยชน์ด้วยกันทั้งคู่

พวกพยาบาลปลอมที่แอบแฝงตัวเข้ามา ก็ได้รับความคุ้มกันตรงนี้ไปด้วย ทั้งๆ ที่ตัวเองไม่ได้ไปช่วยทำความสะอาดให้ปลาใหญ่เลยสักกะนิด.. ไม่เพียงเท่านั้น พยาบาลปลอมส่วนใหญ่ ใช่ว่าจะแค่ว่ายไปว่ายมาเฉยๆ แล้วก็เอ็นจอยความปลอดภัยของตัวเองไปเรื่อยๆ ซะเมื่อไหร่ มีไม่น้อย ที่มักฉวยโอกาสแอบว่ายเข้าไปใกล้เนื้อบริเวณอ่อนๆ ของปลาใหญ่ แล้วก็ฉกฟึ้บ! กัดเนื้อเค้าหลุดติดปากมาก้อนนึง แล้วก็รีบว่ายน้ำหนีไปเลย (ดูฟันอันแหลมคมของมันในรูปล่างสุด)

นี่เป็นตัวอย่างที่ดีที่แสดงให้เห็นว่า การปลอมตัวเป็นสัตว์อื่นที่ไม่ใช่ตัวเองนั้น เป็นกลยุทธ์ที่นอกจากจะเอาไว้ป้องกันตนจากภัยอันตรายได้แล้ว ยังสามารถพลิกแพลงเอาไว้ใช้ลอบกัดคนอื่นได้อีกด้วย อย่างในกรณีของปลา blenny (ภาษาไทยเรียกปลาตุ๊ดตู่) ที่ไปปลอมตัวเป็นปลาพยาบาลนั้น ถือว่าเป็นแค่การลอบกัดเฉยๆ จริงๆ.. แต่คงพอจินตนาการออกนะครับว่า ในสัตว์อื่น เทคนิคการนี้อาจจะพัฒนาจาก ‘ลอบกัด’ ขึ้นไปเป็น ‘ลอบฆ่า’ ได้อย่างไม่ยากเย็นนัก..

และจุดนี้เองครับ ที่นำเรามาสู่หัวข้อถัดไป

พิมพ์บทความ